Top 10 similar words or synonyms for mavərənnəhri

teklif    0.733429

intisab    0.722545

assistentlik    0.712930

bogdanı    0.699508

qəşş    0.696980

daiştirak    0.692969

hüjum    0.689242

moraya    0.667148

müraciyət    0.667121

şəhərlərimizi    0.666938

Top 30 analogous words or synonyms for mavərənnəhri

Article Example
Teymurilər dövləti Uğur qazandıqdan sonra Qızıl Orda dövlətini keçmiş sərhədlərinə çatdırmaq üçün Əmir Teymurdan Xarəzmi geri istədi. Bu istək Əmir Teymurla münasibətlərinin gərginləşməsinə səbəb oldu. Toxtamış 1386-cı ildə qarət məqsədi ilə Əmir Teymurun hakimiyyəti altında olan Azərbaycana hücum etməkdən çəkinmədi və həmin il Əmir Teymurun yürüşdə olmasından istifadə edərək onun oğlu Ömər Şeyxi məğlub edib Mavərənnəhri qarət etdi.
Əlaəddin Məhəmməd Xarəzmşah Xarəzmşah Məhəmməd sülh danışıqlarına başladı. Lakin Qaraxitay elçisinin sultanla bir yerdə taxta oturmaq istəməsi aradakı münasibətləri tamamilə pozdu. Sultan elçini ""kafir"" deyərək öldürdü və Qaraxitaylara hər il verdiyi təzminatı dayandırdı. Ordu yığmağa başlayan Əlaəddin Məhəmməd 1210-cu ildə Qaraxitayların üzərinə hücuma keçdi. Həmin ilin sentyabrında baş vermiş İlamış döyüşündə Qaraxitaylar məğlub edildilər. İrəliləyən Xarəzm ordusu bütün Mavərənnəhri ələ keçirdi.
Paykənd 705-ci ildə Quteybə bin Müslüm Xorasana canişin təyin edildi. O, Mavərənnəhri tutub 706-cı ildə Buxaranın işğalına başladı. Buxara, Soqd və Paykənd hakimləri türkeşlərlə ittifaqda müharibəyə başladılar. Lakin Küteybə onları neytrallaşdıra bildi. Rabincan yaxılığında döyüşdə soqdalılar Səmərqəndə çəkilərək Fərqanədən yardım istədilər. Səmərqəndə hücum edən ərəblər qalib gəldilər. Soqdalılar sülh istədilər. Soqd hakimi Turek xan ildə 200 min dirhəm, 3 min qul və çoxlu qızıl, gümüş, daş-qaş, ipək verməli oldu. Xarəzmi tutan ərəblər Xarəzmşah Əskicimuku hakimiyətdən uzaqlaşdırdılar.
Özbəkistan tarixi E.ə 3-cü əsrdə bu əraziyə köç edən tayfalar arasında hunlar da olmuşdur. Hunlar daha sonra ərazilərini genişləndirərək cənuba və qərbə doğru hərəkət etmişlər. VIII əsrdə Ərəb xilafətinin Mavərənnəhri (iki çay arasında Amudərya və Sırdərya çayları arasında yerləçşən torpaq) işğal etməsindən sonra bu ərazi Xilafətin sosial və mədəni həyatında əsas rol oynayan regionlarından birinə çevrildi. Ərazidən keçən Böyük ipək yolu şərqlə-qərbi birləşdirir, cənubdan şimala, şimaldan cənuba gedən insanlar bu torpaqlardan keçməli olurdular. Bu bölgədə yerləşən Buxara, Səmərqənd və Kunya-Urgənc şəhərləri Hindistan, Çind, Misir, Bizans və slavyan ölkələrindən gələn karvan yollarının qovşağında yerləşirdilər. Xilafətin yaranması İslam dininin yayılması ilə nəticələndi. O dövrdən İslam bu regionda hökmran dinə çevrildi və buradakı mədəniyyətin əsasını təşkil etdi. 9-cu əsrin sonlarında region inkişaf etdi və paytaxtı Buxara olan Samani dövləti yarandı. Samanilər dövlətinin hökmran sülaləsi ərəb mənşəli olsada, dövlət Türk dövləti idi. Bu dövlət 10-cu əsrin sonlarına qədər yaşadı. 10-12-ci əsrlər ərzində Xorasan və Mavərənnəhr ərazisində Qaraxanilər, Qəznəvilər, Səlcuqlar, Xarəzmşahlar (Türk sülalələrinin hökmran olduğu Türk dövlətləri) dövlətləri mövcud olmuşdur. Ərazinin daimi müharibələrə məruz qalmasına baxmayaraq bu dövrdə mədəniyyət və elm yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir. Siyasi cəhətdən müstəqil və muxtar dövlətlərin yaranması regionda iqtisadi və mədəni inkişafın güclənməsinə geniş imkanlar açmışdır. Bu dövr tarixdə "Şərqi Renessans Dövrü" kimi tanınır. Çünki, bu dövr İslam və Türk aləminə, Mahmud Kaşğari (XI əsrdə Orta Asiyanın ilk Türkşünas-ensiklopediyaçı alimi, coğrafiyaşünas və səyyahı), Əl Biruni (böyük ensiklopediyaçı alim, tarix, etnoqrafiya, təbiətşünaslıq, riyaziyyat, astronomiya, minerologiya və başqa elm sahələrinə aid 150-dən çox əsərin müəllifi), İbn Sina (müsəlman dünyasının ən büyük təbibi), Xoca Əhməd Yasəvi (riyaziyyatçı, coğrafiyaşünas alim) kimi ayrı-ayrı elm və sənət sahəsinə yeniliklər gətirmiş bir çox insanları bəxş etmişdir.
Özbəkistan Özbəkistan Respublikası Orta Asiyada, Əfqanıstanın quzeyində yerləşən müstəqil Türk dövlətidir. Altay dil qrupuna daxil olan müxtəlif Türk tayfalarının bu ərazidə (Amudərya və Sırdərya çayları arasında) məskunlaşması prosesi hələ qədim dövrlərdən başlanmışdır. E.ə 3-cü əsrdə bu əraziyə köç edən tayfalar arasında hunlar da olmuşdur. Hunlar daha sonra ərazilərini genişləndirərək cənuba və qərbə doğru hərəkət etmişlər. VIII əsrdə Ərəb xilafətinin Mavərənnəhri (iki çay arasında Amudərya və Sırdərya çayları arasında yerləşən torpaq) işğal etməsindən sonra bu ərazi Xilafətin sosial və mədəni həyatında əsas rol oynayan regionlarından birinə çevrildi. Ərazidən keçən Böyük ipək yolu şərqlə-qərbi birləşdirir, cənubdan şimala, şimaldan cənuba gedən insanlar bu torpaqlardan keçməli olurdular. Bu bölgədə yerləşən Buxara, Səmərqənd və Kunya-Urgənc şəhərləri Hindistan, Çin, Misir, Bizans və slavyan ölkələrindən gələn karvan yollarının qovşağında yerləşirdilər. Xilafətin yaranması İslam dininin yayılması ilə nəticələndi. O dövrdən İslam bu regionda hökmran dinə çevrildi və buradakı mədəniyyətin əsasını təşkil etdi. 9-cu əsrin sonlarında region inkişaf etdi və paytaxtı Buxara olan Samani dövləti yarandı. Samanilər dövlətinin hökmran sülaləsi ərəb mənşəli olsada, dövlət Türk dövləti idi. Bu dövlət 10-cu əsrin sonlarına qədər yaşadı. 10-12-ci əsrlər ərzində Xorasan və Mavərənnəhr ərazisində Qaraxanilər, Qəznəvilər, Səlcuqlar, Xarəzmşahlar (Türk sülalələrinin hökmran olduğu Türk dövlətləri) dövlətləri mövcud olmuşdur. Ərazinin daimi müharibələrə məruz qalmasına baxmayaraq bu dövrdə mədəniyyət və elm yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir. Siyasi cəhətdən müstəqil və muxtar dövlətlərin yaranması regionda iqtisadi və mədəni inkişafın güclənməsinə geniş imkanlar açmışdır. Bu dövr tarixdə "Şərqi İntibah Dövrü" kimi tanınır. Çünki, bu dövr İslam və Türk aləminə, Mahmud Kaşğari (XI əsrdə Orta Asiyanın ilk Türkşünas-ensiklopediyaçı alimi, coğrafiyaşünas və səyyahı), Əl Biruni (böyük ensiklopediyaçı alim, tarix, etnoqrafiya, təbiətşünaslıq, riyaziyyat, astronomiya, minerologiya və başqa elm sahələrinə aid 150-dən çox əsərin müəllifi), İbn Sina (müsəlman dünyasının ən büyük təbibi), Xoca Əhməd Yasəvi (riyaziyyatçı, coğrafiyaşünas alim) kimi ayrı-ayrı elm və sənət sahəsinə yeniliklər gətirmiş bir çox insanları bəxş etmişdir.
Nəcmi Sani 1510-cu ildə vəkil təyin olunmuşdur. 1512-ci ildə Şeybanilərə hücuma keçmişdi. İsgəndər bəy Münşi bu hadisəni belə nəql edir:"Bəlx" "hüduduna gəlib-çatan Əmir Nəcm Humayun şahın əmri və işarəsi olmadan Mavərənnəhri tutmaq fikrinə düşdü, Herat hakimi Hüseyn bəy Lələ, Xorasanın əzəmətli əmirləri və Bəlx hakimi Bayram xanla Amuyə çayını keçdi. Hısar tərəfdən də Məhəmməd Babur Mirzə özünü ona çatdıraraq qızılbaş qoşununa qoşuldu. Onlar əvvəlcə Hərar, sonrasa Qərşi qalalarını aldılar. Qərşidə Əmir Nəcm qətliam hökmünü verdi və orada Şeyxəm Mirzə Özbək və on beş min nəfər əsgər və rəiyyət qətl olundu. Mirzə Babur, əhalisi cığatay camaatı olan Qərşi əhalisindən, qan bahası xahiş etməsinə rəğmən onun xahişinə əməl olunmadı. Buna görə də, onların aralarında ədavət (neqar) başlandı. Əmir Məhəmməd Yusif Sədrin də came məscidinə yığışan seyidlərdən (sadat) bu haqda etdiyi xahiş qəbul edilmədi, buna görə də seyidlərin əksəriyyəti qətlə yetirildi. Bu əməl Əmir Nəcmin xoşuna gəlmədi. Bu hadisədən sonra o, Məhəmməd Teymur Sultan və Əbu Səid Sultanın yerləşdikləri Gicduvan qalasına gələrək, həmin qalanı dörd ay mühasirədə saxladı. Qızılbaş ordusunun ərzaq və başqa ehtiyatları (məkulat) azalmağa başladı. Döyüşçülər azuqə və əliqdən ötrü mal-qaranı kəsməyə başladılar. Abdullah xan və Cam bəy Sultan Buxarada idilər. Onlar qızılbaşların düşdükləri çətinlikdən xəbərdar olub, nizama salınmış ləşkərlə Əmir Nəcmin üstünə getdilər. Məhəmməd Teymur Sultan da qaladan çıxıb onlara qoşuldu. Ramazanın otuzunda yekşənbə günü Gicduvanın kənarına çatdılar, aralarında bərk döyüş oldu. Həmin döyüşdə canuzən bir ox qızılbaş ləşkərinin sərdan və çərxçisi olan Bayram bəy Qaramanlıya dəydi və o, atdan yıxıldı. Bu hadisə çərxçilərin məğlubiyyətinə və özbəklərin ürəklənmələrinə səbəb oldu və özbək dəstələri hamılıqla hücuma keçdilər. Qızılbaş əmirləri təlaşa düşdülər və ləşkərin qol hissəsi bir-birinə dəydi. Məhəmməd Babur Mirzə hərbdən yan olub öz ləşkəri ilə qalaya üz tutdu. Əmir Nəcmin qürur və yekəxanalığından təngə gəlmiş qızılbaş əmirləri, onu hifz etməyə səy etdilərsə də, lakin o, ələ keçirilib öldürüldü. Xorasanın bəzi böyükləri fərar yoluna düşdülər, Kərki keçidindən keçib Xorasana getdilər. Bu hadisə doqquz yüz on səkkizinci ildə (1512) baş verdi."Ölümündən sonra yerinə Əbdülbaqi Yəzdi gətirildi.
Əhməd Cəlayır Bir dəfə Bağdadda ikən Sultan Əhməd Əbdülqadirlə qayıq gəzintisinə çıxıbmış. O, Şeyx Cüneyd Bağdadidən 4 misralıq bir şeir oxuyaraq qayığı sürənlərə işarəylə Əbdülqadirə deyir: "Bu dördlüyə qayığımızdakı 30 avarçəkənin sayı qədər, 30 müxtəlif musiqi bəstələyə bilərsənmi?" Əbdülqadirə "Edə bilərsənmi" sualını verməkmi olardı? Sahilə yan alana qədər sonralar "Dövr-i şahi" adıyla məşhur olacaq 30 nəğməni bəstələyib oxuyur? Ulular ulusu, cahan sultanı O böyük tacdar, dinin hayanı. "Şahlar şahı", "Dinin qütbü" - deyilən Ölkənin sahibi Teymur Kürəkən. Allahın hökmüylə gəldi Bağdada, Mənə çox iltifat göstərdi o da. Məni Səmərqəndə o rəvan etdi, Bir kənd, ev, bağ, bostan ərməğan etdi. Mavərənnəhri mən gördüm bir cənnət, Əhalisi tamam pakizəxislət. Şeyx-qazi, gənc-qoca, savadlı-avam, Xoş fikrə gəldilər haqqımda tamam. "Ey hikmət sahibi, sənin tək gövhər Heyhat, səksən ildə görmədik bizlər". Əsrin şahlarının uşaqları da, Durdu xidmətimdə hər bir sarayda. Əta elədilər, hey xələt, nəmər, Mənimçün qurdular çox toy-düyünlər. Ordusuyla gəlib enincə atdan Məni axtarardı şah hər bir zaman. "Əvvəl şeir söylə, könlümüz gülsün Ruhumuz həzz ilə dolsun büsbütün". Bəzən buyurardı: "Sən ey aləmdə Bənzəri olmayan! Udu al ələ". Gah öpüb deyərdi: "Şux nəğmə qoş sən Nöhövt muğamında, Nəva kökündən". Səkkiz yüz səkkizdi fani aləmdən Qüdrətli hökmdar köçüb gedərkən. Ruhuna qovuşsun haqqın rəhməti, Ruhu tərk etməsin heç vaxt cənnəti. Çoxdusa da hökmü, malı, qoşunu Əcəl məğlub etdi axırda onu. Qoy ruhu behiştlik olsun əbədi, Yerinə gənc Sultan Xəlil yüksəldi. Bu hadisə - Teymurun nəvəsi Sultan Xəlilin taxta çıxması 1405-ci ildə olacaq. Aralıqdakı illərdəsə Əbdülqadirin həyatındakı ən dramatik çaxnaşmalar cərəyan etmişdi. 1386-cı ildə Teymurləng ordusunun müzəffər yürüşlərindən və onun Təbrizi də işğal etməsindən qorxuya düşən Sultan Əhməd Cəlayiri bir dəstə simsar bildiyi şəxsi, o sıradan Əbdülqadiri də götürərək ikinci paytaxt olan Bağdada qaçır. 7 il sonra, 1393-cü il avqustun 10-da Teymur Bağdadı da zəbt edir. Və yenidən qaçmağı qət edən Əhməd Cəlayiri bu dəfə Misirə, Məmlük sultanı Bərkükə pənah aparır və özü ilə götürdüyü qaçqınlar arasında sevimlisi Əbdülqadir də var. Lakin bu dəfə bəxt onlara arxa çevirir, qaçıb qurtara bilmirlər. Nizaməddin Şaminin "Zəfərnamə"si anladır ki, Teymurilərin süvariləri Kərbəla hüdudlarında Sultan Əhmədi və ailəsini, eləcə də onunla bahəm bir dəstə sənətçini haqlayır.
İbrahim ibn Nəsr Tabqac xan Qaraxanlılardan İlig Nəsr bin Əli bin Musa bin Satukun iki oğlundan biri olan Əbu İshaq İbrahim, Mavəraünnəhiri zəbt etmək üzrə hərəkətə keçdiyi və ilk dəfə tarix səhnəsinə çıxdığı 1036-cı ildə Böri Tegin ünvanını daşıyırdı. Onun əsas hədəfi, 1012-ci ildə atasının ölümüylə itirilən Mavərənnəhri yenidən ələ keçirmek idi. Bu amacla Mavəraünnəhirin hakimləri Əli Tegin oğullarına qarşı hücuma keçdi və Xocəndi zəbt etdi. Ancaq bu mücadilələr sırasında onlara əsir düşdü. Qısa bir müddət sonra əsarətdən qurtularaq 1033-1034-cü illərdən bəri Özkənddə olan qardaşı Eynüddövlə Məhəmmədin yanına getdi. Buradan 4 avqust 1038-ci ildə göndərdiyi məktubla Qəznəlilər yanında təşəbbüsə keçərək mücadiləsində özünə dəstək aradı. Fəqət Qəznəlilər, Böri Teginin rəqibləriylə anlaşma halında olduqlarından ona gizlicə əl-Əmirül-Fazıl ləqəbini tevcih etməklə yetindiler. Bu arada qardaşı Eynüddövlənin yanında da barınamayan Böri Tegin Kumici Türklərinə sığındı. Görünüşdə Sultan Məsud Qəznəvinin ordusuna xidmət için Hulbuk civarındaki Vəhş ilə Huttəl tərəflərinə gələn Böri Tegin hər yeri yağmalamaqdaydı. Sultan Məsud, Böri Təgin məsələsinin Xorasanda ortaya çıxan Türkmen gailesinden daha öncelikli bir mesele olduğuna qərar verib dövlət adamlarının muxalifətinə rəğmən 19 dekabr 1038-ci il tarixində Bəlxdən Termezə keçerek Böri Tegine qarşı yürüdü. Böri Tegin hemen Səlcuqlular ilə bağlantı qurdu. Bunun üzerine Çağrı bəy güçlü bir ordu ile Ceyhun çayının iki yaxasını ələ keçirmək amacıyla Cuzcana yöneldi. Bu gelişmelerden xəbərdar olan Sultan Məsud, Mavəraünnəhirdə Böri Tegin və Əli Tegin oğulları rəqabətini diqqətə alıb səfəri yarıda buraxaraq geri döndü (25 yanvar 1039). Bunu fürsət bilən Böri Tegin, Qəznəli ordusunun əşyalarını at və dəvələrini yağmaladı və Mavəraünnəhirdəki konumu daha da qüvvətləndi. Çağdaş tarixçi Beyhakī, 1039-cu ilin olaylarına Böri Teginin Əli Tegin oğullarına qarşı qazandığı bacarıqları anladaraq başlar. Buna görə hər tərəfdən bir çox düşmən hazırlıq görür və Böri Təginə Əli Tegin oğulları ile girişdiyi çatışmalarda yardımçı olmaları üçün adamlarını gönderirdi. Böri Təgin və müttəfiqləri qalib gəldi və Mavəraünnəhir bölgesinin Əli Təgin oğullarından alınmasına ramak qaldı. 1040-cı ildə Keş və Səmərqənddə Böri Tegin adına kesilen paralar Beyhakīnin verdiği bilgileri doğrulamaktadır. Sikkelere göre Böri Tegin 432de (1040-41) Buharaya girdi. Bu tarihte Buharada adına kestirdiği dirhemlerde kullandığı Nasırül-Hak Müeyyidül-adl Hakān İbrahim lakap ve unvanları ile daha önce babasının kullandığı Müeyyidül-adl lakabını alarak Maveraünnehiri zaptetmekle babasının mirasına sahip çıktığına, Nasırül-Hak lakabı ile de hakanlığını ilan etdiğine işaret etmektedir. Mücadeleyi bırakmayan Ali Tegin oğullarını 433te (1041-42) Buharadan tamamen uzaklaştırdı ve kendisini Tabqac (Tabgaç, Tafgac, Tavgaç) Buğra Kara Hakan ilan etdi. Bu unvanı almakla Ali Teginin hem merkezini ele geçirdiğini hem de onun sadece Maveraünnehirdeki değil bütün ülkedeki haklarını sahiplendiğini ilan ediyordu. Büyük Tabqac Han İbrahim, Semerkant başşehir olmak üzere 433te (1041-42) devletini kurduğu sırada Batı Qaraxanlıların sınırları Buhara, Semerkant, Keş gibi şehirleri kapsayan merkezi Maveraünnehir, Çagāniyan ve Huttel bölgesini içine alıyordu. 444te (1052) Aynüddevle vefat edince büyük kağan olan Tabqac Han, 449 (1057) yılında Doğu Qaraxanlı topraklarında meydana gelen iç karışıklıklardan yararlanarak ülkesini Özkent, Ahsikes, Hucend, Tunket, İsbicab, Şaş, Binket, Kuzorduyu (Balasagun) içine alacak şekilde genişletmeyi başardı. Tabqac Han felç geçirince oğlu Şemsülmülk Ebül-Hasan Nasr lehine saltanattan feragat etdi (460/1068). İbnül-Esir, Tabqac Hanın aynı yıl vefat etdiğini kaydeder (). Selçukluların Maveraünnehire akınları Tabqac Han döneminde başladı. Sultan Tuğrul Bey zamanında Alparslan, Tabqac Hanın ülkesini istila edince Tabqac Han, Bağdata heyetler göndererek Abbasi Halifesi Kāim-Biemrillaha sultanı şikayet etdi, ancak bir sonuç alamadı (453/1061). Sultan Melikşahın hanımı Terken Hatunun Tabqac Hanın kızı olduğu anlaşılmaktadır.